2 November 2003

โดยส่วนตัวแล้วผมเองชอบและอยากที่จะศึกษาในเรื่องของภาวะผู้นำอย่างละเอียด เนื่องจากมองว่าเป็นศาสตร์ที่ยังไม่มีคำตอบที่ชัดเจน เกี่ยวกับลักษณะของผู้นำที่ดีหรือแม้กระทั่งปัจจัยที่นำไปสู่การเป็นผู้นำที่ดี มีความพยายามในการศึกษาในเรื่องเหล่านี้กันอยู่มากพอสมควร แต่ก็ยังไม่สามารถให้คำตอบที่ชัดเจนได้ เช่น นักวิชาการบางท่านพบว่าผู้นำส่วนใหญ่มักจะต้องเป็นผู้ที่ในวัยเด็กมีแม่ที่มุ่งมั่นและตั้งใจ และในขณะเดียวกันที่พ่อไม่ค่อยได้อยู่ด้วยอย่างใกล้ชิด อย่างไรก็ดีการศึกษาเกี่ยวกับภาวะผู้นำก็เป็นสิ่งที่ยังไม่นิ่ง มีพัฒนาการและการเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา

ถ้าท่านผู้อ่านไปเปิดตำราทางด้านภาวะผู้นำหรือการจัดการที่ใช้สอนกันอยู่ในปัจจุบัน จะพบว่าตำราทุกเล่มจะระบุไว้ถึงพัฒนาการของแนวคิดเกี่ยวกับภาวะผู้นำว่าเริ่มต้นจากความเชื่อว่าคนที่จะเป็นผู้นำที่ดีได้นั้นจะต้องมาจากคุณลักษณะที่สำคัญบางประการ (Traits Theory) ต่อมาแนวคิดนี้เริ่มเปลี่ยนไปและมองว่าผู้นำที่ดีจะต้องขึ้นอยู่กับพฤติกรรมของผู้นำแต่ละคน(Behavior Theory) ซึ่งในภายหลังแนวคิดก็เปลี่ยนไปอีกว่าผู้นำที่ดีจะต้องสามารถปรับตัวให้เข้ากับสถานการณ์ที่เปลี่ยนไป (Situational or Contingency Theory) อย่างไรก็ดีในปัจจุบันแนวคิดเกี่ยวกับลักษณะของผู้นำที่ดีได้หมุนกลับไปสู่แนวคิดในเรื่องของคุณลักษณะหรือความสามารถพิเศษ (Charisma) ของผู้นำอีกครั้งหนึ่ง แถมในปัจจุบันได้มีความพยายามที่จะนำแนวคิดในเรื่องของผู้นำไปเชื่อมโยงกับลักษณะทางพันธุกรรมของมนุษย์

เชื่อว่าท่านผู้อ่านคงติดตามพัฒนาการของเทคโนโลยีในด้านพันธุกรรมกันมาบ้าง โดยเฉพาะในเรื่องของการถอดรหัสพันธุกรรมของมนุษย์ และในอนาคตเราสามารถที่จะบอกได้ว่าคนแต่ละคนจะมีแนวโน้มเป็นโรคอะไรได้จากการศึกษารหัสทางพันธุกรรมของบุคคลผู้นั้น หลักการในลักษณะเดียวกันก็น่าที่จะใช้ได้กับผู้นำเช่นกัน โดยอาจจะมียีนบางชนิดหรือความสัมพันธ์ระหว่างยีนบางตัวที่บอกให้รู้ว่าคนแต่ละคนเป็นผู้ที่มีคุณสมบัติของความเป็นผู้นำที่ดีมากน้อยเพียงใด ในปัจจุบันได้เริ่มที่จะมีการศึกษาของสถาบันการศึกษาชั้นนำหลายแห่งที่แสดงให้เห็นว่ามีคุณลักษณะหรือคุณสมบัติบางประการที่จะระบุได้ว่าบุคคลบางคนหรือบางประเภทจะแสดงความเป็นผู้นำออกมา นอกจากนี้ยังเริ่มที่จะพบว่าคุณลักษณะของผู้นำดังกล่าวเป็นสิ่งที่สามารถถ่ายทอดได้ทางพันธุกรรม ได้มีผลการวิจัยชิ้นหนึ่งที่แสดงให้เห็นว่าร้อยละ 35 – 50% ของคุณลักษณะที่เกี่ยวข้องกับการเป็นผู้นำ เกิดขึ้นเนื่องจากปัจจัยทางพันธุกรรม (ข้อมูลเบื้องต้นทั้งหมดผมนำมาจากวารสาร The Economist ฉบับปัจจุบันนะครับ) อย่างไรก็ดีใช่ว่าคนที่มียีนเกี่ยวกับภาวะผู้นำจะเป็นผู้นำที่ดีทุกคน เพราะถ้าขืนเป็นแบบนั้นในอนาคตคุณพ่อคุณแม่ท่านไหนอยากจะให้ลูกตนเองเป็นผู้นำที่ดีหรือไม่ ก็คงต้องไปแสวงหายีนตัวนั้นสำหรับลูกของตนเอง เนื่องจากการที่บุคคลใดที่มียีนที่แสดงออกถึงลักษณะของภาวะผู้นำ และจะเป็นผู้นำที่ดีได้นั้นยังจะต้องขึ้นอยู่กับโอกาสและแรงจูงใจสำหรับบุคคลนั้นๆ ในการแสดงคุณสมบัติของภาวะผู้นำออกมา

อย่างไรก็ดีการศึกษาในเรื่องของความสัมพันธ์ระหว่างภาวะผู้นำกับปัจจัยทางพันธุกรรมยังถือว่าอยู่ในระยะเริ่มต้น เนื่องจากนักวิชาการยังไม่สามารถระบุออกมาได้ว่าอะไรคือลักษณะของผู้นำที่ดี บางท่านเวลานึกถึงผู้นำที่สามารถ อาจจะนึกถึงผู้นำที่มีลักษณะรูปร่างสมส่วน สูงโปร่ง แต่เราก็พบว่ามีผู้นำที่ประสบความสำเร็จจำนวนมากที่ไม่ได้มีลักษณะสมส่วนหรือสูงโปร่ง (Jack Welch หรือ Napoleon เองถือเป็นผู้นำชั้นยอดแต่ก็ไม่ได้มีลักษณะที่สูงโปร่ง) ได้มีความพยายามที่จะศึกษาความสัมพันธ์ของขนาดร่างกายกับภาวะผู้นำในสัตว์ที่ใกล้เคียงที่สุดกับมนุษย์ (ลิงชิมแพนซี) และพบว่าในฝูงลิงที่สวนสัตว์ในเนเธอร์แลนด์ การจะเป็นผู้นำฝูงได้นั้นขึ้นอยู่กับความสามารถในการสร้างเครือข่ายสนับสนุน และความพยายามที่จะเอาชนะคู่แข่งด้วยสมองมากกว่าความแข็งแรงและขนาดของผู้นำฝูง

ดูเหมือนว่าความพยายามในการศึกษาเรื่องภาวะผู้นำของคนจากสัตว์ที่ใกล้เคียงมนุษย์ที่สุดอย่างลิงยังคงดำเนินการอย่างต่อเนื่อง มีงานวิจัยของนักวิชาการจากมหาวิทยาลัย UCLA ที่พบว่าในลิงที่มีตำแหน่งสูงกว่าลิงตัวอื่นในฝูงเดียวกัน จะมีระดับของสาร Serotonin ในระดับที่สูงกว่าลิงตัวอื่น โดยเจ้าสาร Serotonin เป็นสารที่หลั่งออกมาเพื่อช่วยให้เกิดความรู้สึกที่สงบ (Calm) รู้สึกดีและมีความมั่นใจ อย่างไรก็ดีกลับพบว่าการมีสารระดับของสาร Serotonin ที่สูงนั้นเป็นปัจจัยที่เป็นผลอันเนื่องมาจากการเป็นลิงที่อยู่ในตำแหน่งที่สูง มากกว่าเป็นเหตุที่นำไปสู่การมีตำแหน่งที่สูงในฝูงลิง เนื่องจากว่าเมื่อใดก็ตามที่ลิงที่เป็นผู้นำ ถูกถอดออกจากความเป็นผู้นำของฝูง ระดับของ Serotonin ก็จะลดลงไปด้วย และเมื่อใดก็ตามที่มีลิงตัวใหม่ขึ้นมาเป็นผู้นำ ระดับของ Serotonin ก็จะค่อยๆ เพิ่มขึ้นด้วย เป็นที่น่าเสียดายนะครับที่ยังไม่การศึกษาเรื่องระดับความสัมพันธ์ระหว่างสาร Serotonin ในร่างกายมนุษย์กับภาวะผู้นำ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกรณีที่บุคคลแต่ละคนได้รับเลือกให้เป็นผู้นำหรือลงจากตำแหน่งผู้นำ ว่าระดับของสาร Serotonin จะเปลี่ยนไปอย่างไร

ถึงแม้จะยังไม่สามารถสรุปได้ว่าอะไรคือคุณลักษณะที่สำคัญที่จะทำให้บุคคลคนหนึ่งขึ้นมาเป็นผู้นำ และเป็นผู้นำที่ดีได้นั้น แต่ก็ได้ข้อสรุปร่วมกันประการหนึ่งว่าคุณสมบัติที่น่าจะเป็นคุณสมบัติร่วมของผู้นำทุกคน ก็คือการที่บุคคลผู้นั้นมีแรงจูงใจหรือความต้องการที่จะเป็นผู้นำเหนือผู้อื่น ซึ่งจริงๆ แล้วผมว่าไม่ต้องให้นักวิชาการที่ไหนมาสรุปก็ได้ครับในประเด็นนี้เนื่องจากถ้าคนไหนที่ไม่มีแรงจูงใจหรือความต้องการที่จะเป็นผู้นำแล้ว ต่อให้นำตำแหน่งผู้นำมาใส่พานถวายบุคคลผู้นั้นก็คงไม่อยากเป็นหรือรับตำแหน่งผู้นำอยู่ดี ดังนั้นท่านผู้อ่านลองสำรวจตัวเองดูซิครับว่าท่านมีแรงจูงใจหรือความต้องการที่จะเป็นผู้นำเหนือผู้อื่นหรือไม่ ถ้าท่านมีแสดงว่าท่านมีคุณสมบัติแรกเริ่มสำหรับการเป็นผู้นำแล้ว